Znikające dzieci. Hikikomori to nie wagarowanie

Dla kogo jest ten artykuł?

Dla tych, którzy zauważają nieobecność, ale być może nie zauważyli jeszcze znikania. Dla rodziców, nauczycieli, wychowawców i wszystkich, którzy mają młodych ludzi w zasięgu swojego wzroku — choć nie zawsze w zasięgu swojej uwagi.

Ten artykuł jest próbą przyjrzenia się temu, co dzieje się pomiędzy kolejnym usprawiedliwieniem a człowiekiem, którego coraz trudniej spotkać.

Najpierw znikają z życia, potem z pola widzenia

Październik. Przestaje przychodzić na pierwszą lekcję. Potem na drugą. W listopadzie rodzic pisze krótko: proszę o usprawiedliwienie nieobecności. W grudniu kolejne usprawiedliwienie. Potem przerwa świąteczna, ferie, znowu święta. W maju okazuje się, że nie przystąpi do matury. Nikt nie jest zaskoczony, bo od dawna go nie ma.

W domu życie zaczyna mieć inny rytm. Noc staje się dniem, dzień nocą. Młody człowiek zasypia nad ranem, budzi się wtedy, kiedy inni wracają z pracy albo kończą szkołę. W pokoju jest królik albo kot, czasem futerał ze skrzypcami, prawie zawsze telefon. Jedzenie z lodówki, rozmowy ograniczone do kilku zdań, drzwi, które coraz częściej pozostają zamknięte.

Rodzice początkowo próbują tłumaczyć. Zmęczenie. Bunt. Problemy w szkole. Zły okres. Może trzeba dać mu spokój. Może sam się pozbiera. Może jutro będzie lepiej.

Mija jednak nie jutro, ale kolejny tydzień. Potem miesiąc.

To nie jest historia o wagarowiczu. Wagarowicz jest gdzieś: w parku, w galerii, na przystanku, u kolegi. Ucieka „do” czegoś. Ten młody człowiek ucieka „od”: od oceny, od wstydu, od porównań, od relacji, od świata, który mierzy, sprawdza i oczekuje.

Nie zawsze potrafi powiedzieć, dlaczego nie wychodzi. Czasami sam nie rozumie, co się dzieje. Wie jedynie, że poza własnym pokojem jest za trudno.

I właśnie dlatego może stać się niewidzialny.

Nieobecność, którą można usprawiedliwić

W polskiej szkole nie każda nieobecność oznacza to samo.

Wagary kojarzymy z ucieczką od szkoły, często bez wiedzy rodziców. Unikanie szkoły może mieć zupełnie inny charakter: dziecko nie przychodzi, ponieważ doświadcza lęku, trudności adaptacyjnych, przemocy rówieśniczej, przeciążenia albo innych problemów, a rodzice wiedzą o tym i często próbują je chronić.

Hikikomori idzie jednak dalej. Nie chodzi już tylko o szkołę. Z czasem wycofanie może obejmować niemal całe życie poza domem. Relacje z rówieśnikami zanikają, aktywności zostają porzucone, kontakt ze światem ogranicza się do tego, co można zrobić z własnego pokoju.

Nieobecność może być usprawiedliwiona. Dokumentacja może być kompletna. Rodzic może regularnie kontaktować się ze szkołą. Uczeń może nadal figurować na liście klasy.

I wszystko może wyglądać formalnie poprawnie.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy usprawiedliwienie staje się odpowiedzią na pytanie, którego nikt nie zadał.

Dlaczego tego młodego człowieka nie ma?

Bo czym innym jest nieobecność z powodu choroby, a czym innym sytuacja, w której dziecko przez kolejne miesiące nie jest w stanie wyjść z domu. Czym innym jest absencja, a czym innym wycofanie z życia.

Szkoła odnotowuje godziny. Rodzic usprawiedliwia. System kontroluje obowiązek nauki. Tymczasem gdzieś pomiędzy tymi procedurami może znikać młody człowiek.

Osiemnaście lat – granica, która nie rozwiązuje problemu

Szczególnie niepokojący jest moment osiągnięcia pełnoletności.

Do osiemnastych urodzin młody człowiek pozostaje w określonym systemie obowiązków i kontroli. Po ich ukończeniu obowiązek nauki ustaje. Pełnoletni uczeń może sam usprawiedliwiać swoje nieobecności, a jego decyzje dotyczące edukacji i życia stają się w większym stopniu jego własnymi decyzjami.

Tyle że osiemnastka nie jest magiczną granicą, na której kończą się problemy psychiczne, lęk, samotność czy trudności w relacjach.

Młody człowiek, który dzień przed urodzinami nie był w stanie wyjść z pokoju, następnego dnia nie staje się nagle gotowy do samodzielnego funkcjonowania.

W systemie edukacji łatwiej dostrzec kogoś, kto przestał realizować obowiązek nauki. Znacznie trudniej dostrzec osobę, która formalnie pozostaje uczniem, ale faktycznie przestała uczestniczyć w swoim życiu.

System kontroluje obecność. Nie zawsze potrafi rozpoznać wycofanie.

I być może właśnie tu znajduje się jedna z największych luk: nie mamy wystarczająco wyraźnego momentu, w którym długotrwała nieobecność przestaje być sprawą administracyjną, a zaczyna być sygnałem, że młody człowiek potrzebuje pomocy.

Co dzieje się, kiedy świat kurczy się do jednego pokoju?

Nie piszę o chorobie, której skutkiem musi być wycofanie. Hikikomori nie jest prostą diagnozą ani jedną, uniwersalną historią. U różnych młodych ludzi mechanizm może wyglądać inaczej.

Ale długotrwała izolacja niesie ryzyko.

Relacje to umiejętność, którą ćwiczymy. Rozmowa, spojrzenie, zniesienie niezręczności, wejście do grupy, przeżycie konfliktu, powrót po kłótni. To codzienny trening.

Kiedy młody człowiek przez miesiące nie ma kontaktu z rówieśnikami, nie tylko traci relacje. Traci także okazje do ćwiczenia kompetencji społecznych. A każde kolejne spotkanie może kosztować coraz więcej.

Świat zewnętrzny nie staje się łatwiejszy. Staje się coraz bardziej obcy.

Izolacji mogą towarzyszyć depresja, lęk, zaburzenia odżywiania, uzależnienia czy inne trudności psychiczne. Wycofanie bywa objawem cierpienia, ale może też podtrzymywać cierpienie. Im dłużej trwa, tym trudniejszy może być powrót.

I nie jest to problem wyłącznie młodego człowieka.

Rodzina również zaczyna funkcjonować wokół zamkniętych drzwi. Rodzice zastanawiają się, czy naciskać, czy odpuścić. Czy zabierać telefon? Czy zmuszać do wyjścia? Czy pozwolić spać? Czy szukać pomocy, skoro dziecko nie chce z nikim rozmawiać?

Czasami słyszymy: „On ma osiemnaście lat, sam decyduje”.

To zdanie może być wyrazem szacunku dla autonomii. Ale może być również zdaniem bezradnego rodzica, który nie wie już, jak pomóc.

Czy ktoś zauważył?

Profilaktyka nie musi zaczynać się od kolejnej procedury.

Może zacząć się od dorosłego, który zauważy, że coś się zmieniło.

Nie tylko od pytania: Ile godzin nieobecności ma uczeń?

Ale również:

  • Czy ostatnio widziałem tego młodego człowieka poza domem?
  • Czy ma jeszcze relacje, które nie odbywają się wyłącznie przez ekran?
  • Czy jego nieobecności mają jakiś wzór?
  • Czy ktoś zapytał, co się dzieje, a nie tylko, dlaczego nie przyszedł?
  • Czy rodzic wie, gdzie szukać pomocy?
  • Czy szkoła reaguje na długotrwałe wycofanie, czy jedynie odnotowuje kolejne usprawiedliwienia?

Kontakt z młodym człowiekiem powinien być czymś więcej niż kontrolą. Nie kolejnym komunikatem: „Musisz wrócić”, „Nie możesz tak żyć”, „Zawalisz sobie przyszłość”.

Może pierwszym pytaniem powinno być po prostu:

Co się dzieje?

Albo:

Co się stało?

To pytania, które nie zakładają winy, nie stawiają młodego człowieka w pozycji oskarżonego i nie wymagają natychmiastowego tłumaczenia samego siebie. Pozwalają opowiedzieć o sytuacji, o tym, co wydarzyło się wokół, co zmieniło codzienność, co stało się trudne.

A czasami najważniejsze jest nie samo pytanie, ale to, czy po nim ktoś naprawdę jest gotów wysłuchać odpowiedzi.

Potrzebujemy wyraźniejszych sygnałów alarmowych przy długotrwałej absencji, kontaktu z uczniem i rodziną, ścieżek pomocy oraz rozwiązań, które nie sprowadzają problemu wyłącznie do egzekwowania obowiązku nauki.

Potrzebujemy również wiedzieć, jak duża jest skala tego zjawiska w Polsce. Bo jeśli nie mierzymy wycofania, trudno planować działania, finansować pomoc i ocenić, czy system w ogóle dostrzega problem.

To nie jest wyłącznie japoński problem

Hikikomori długo kojarzono przede wszystkim z Japonią. Dziś badania pokazują, że zjawisko występuje również w innych krajach.

W Japonii w badaniu z 2022 roku oszacowano, że około 1,46 miliona osób w wieku 15–64 lat doświadcza społecznego wycofania. We Włoszech badania uczniów wskazują, że około 2% deklaruje izolację trwającą ponad sześć miesięcy, a kolejne osoby znajdują się w grupie ryzyka. Badania francuskie pokazują natomiast, że wycofanie społeczne i absencja szkolna nie zawsze się pokrywają.

To ważne, ponieważ pokazuje, że hikikomori nie można sprowadzić wyłącznie do nieobecności w szkole. Można być formalnie obecnym w systemie i jednocześnie wycofanym z życia. Można też przestać chodzić do szkoły, ale nadal utrzymywać relacje i aktywności poza domem.

Polska nie ma, według dostępnych mi opracowań, ogólnopolskiego badania pozwalającego określić skalę hikikomori wśród młodzieży.

Nie wiemy więc ile dzieci i młodych ludzi pozostaje w swoich pokojach, odwraca rytm dnia i stopniowo rezygnuje z kolejnych elementów życia.

Nikt nie znika nagle

Nikt nie znika nagle.

Znika po kawałku: najpierw z boiska, potem z korytarza, potem z klasy, potem z rozmowy.

Za każdym razem z zapisem w dzienniku, że nieobecność została usprawiedliwiona.

Największy kłopot z tymi dziećmi nie polega na tym, że łamią zasady.

Najstraszniejsze jest to, że system pozwala im znikać zgodnie z regułami.

Fot. Darina Belonogova | pexels.com